Woord vooraf

Het jaar 2020 zal te boek komen te staan als het Corona-jaar waarin de wereld is geconfronteerd met een gezondheidscrisis zonder weerga. Het internationale karakter van de COVID-crisis staat buiten kijf, zowel wat betreft de oorsprong en de verspreiding van het virus als de bestrijding ervan. De huidige pandemie heeft verstrekkende gevolgen op financieel-economisch gebied en voor de geopolitieke verhoudingen. Alleen door internationale samenwerking en internationale solidariteit kan de wereld de omvangrijke volksgezondheidsproblemen overwinnen en de grote economische en politieke gevolgen het hoofd bieden.

Een enorme opgave, terwijl de voortekenen bepaald niet in alle opzichten positief zijn. Internationale samenwerking voor een eerlijke verdeling van de vaccins ontbreekt grotendeels, het optreden van China en Rusland zet de geopolitieke verhoudingen op scherp en de multilaterale instellingen hebben grote moeite hun rol te vervullen. Het aantreden en optreden van president Biden vormt daarentegen een belangrijke en hoopgevende ontwikkeling. De nieuwe Amerikaanse regering zoekt nadrukkelijk internationale samenwerking en stelt zich van meet af aan actief en verantwoordelijk op. Alle reden dus voor de Europese Unie (EU) om de banden weer aan te halen en gezamenlijk met Washington op te trekken, ook al zullen de Amerikaanse en Europese geografische en economische belangen niet altijd samenvallen. Het is een illusie om te veronderstellen dat de tijden van weleer zullen herleven.

AIV-adviezen

In 2020 heeft de AIV vijf adviezen en een briefadvies uitgebracht en een gezamenlijk advies met de Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV).
Op verzoek van de Tweede Kamer bracht de raad het briefadvies Nederland en de wereldwijde aanpak van COVID-19 uit. De coronacrisis is meer dan een gezondheidscrisis. Zij zet kwetsbare landen verder op achterstand. De wereldwijde ongelijkheid neemt sterk toe, niet in de laatste plaats omdat de mensen in ontwikkelingslanden lang zullen moeten wachten op vaccinering. Effectieve ondersteuning van ontwikkelingslanden via een samenhangend pakket van steunmaatregelen is dringend en noodzakelijk. De gevolgen van de crisis zullen elders voelbaar zijn, onder andere doordat mutaties van het virus zich wereldwijd zullen blijven verspreiden. Optreden is daarmee ook een kwestie van welbegrepen eigenbelang.

Daarnaast heeft de AIV twee adviezen uitgebracht over de rol en positie van de Europese Unie namelijk Europese veiligheid: tijd voor nieuwe stappen en Het Europees asielbeleid: twee grote akkoorden om de impasse te doorbreken. In het advies over Europese veiligheid wijst de AIV opnieuw op het belang van het nemen van verantwoordelijkheid door de lidstaten van de Europese Unie voor de eigen veiligheid en doet daarvoor een aantal concrete aanbevelingen. De politieke impasse in het Europees asielbeleid moet worden doorbroken. Dat vergt twee met elkaar samenhangende akkoorden: enerzijds een breed gedragen intern EU-akkoord tussen de lidstaten, op basis van een nieuw evenwicht in solidariteit en verantwoordelijkheden, en anderzijds effectieve afspraken met derde landen over terug- en overname van afgewezen asielzoekers, oftewel een extern akkoord, op basis van gedeelde belangen.

Van tijd tot tijd worden de CAVV en de AIV gevraagd een gezamenlijk advies uit te brengen. Op verzoek van de Tweede Kamer hebben de CAVV en de AIV het advies Het leveren en financieren van niet-letale steun aan niet-statelijke, gewapende groepen in het buitenland opgesteld.
In dit advies bespreken de CAVV en de AIV hoe het verlenen van "niet-letale steun" aan niet-statelijke gewapende entiteiten zich verhoudt tot kernbeginselen van het internationale recht. Ook reikt het advies met het oog op toekomstige beoordelingen elementen aan voor een toetsingskader.
Het momenteel lopende adviestraject ‘Actualisering autonome wapens’ wordt eveneens door de CAVV en AIV gezamenlijk uitgevoerd.

Digitale ontwikkelingen staan centraal in de AIV-adviezen Regulering online content: naar een herijking van het Nederlandse internetbeleid en Digitalisering en jeugdwerkgelegenheid in Afrika.
In het eerste advies roept de AIV het kabinet op zich niet langer afzijdig te houden. Het Nederlandse beleid is van oudsher gericht op minimale regulering en waar nodig stuurt Nederland aan op zelfregulering door de Techbedrijven. Naar het oordeel van de AIV is dit beleid niet langer toereikend. Publieke zeggenschap over regelgeving, handhaving en toezicht in samenspel met de private sector is onvermijdelijk en noodzakelijk. Nederland dient zich actief in te zetten voor internationale normstelling, transparantie en toezicht. Wat betreft het dichten van de digitale kloof met Afrika zijn naar het oordeel van de AIV extra inspanningen noodzakelijk, vooral in Europees en multilateraal verband om de initiatieven voor meer en betere toegang tot het internet, evenals het bevorderen van werkgelegenheid voor Afrikaanse jongeren verder kracht bij te zetten.

De AIV heeft in 2020 wederom een advies uitgebracht over de Caribische delen van het Koninkrijk, Veiligheid en rechtsorde in het Caribisch gebied. Naar een toekomstbestendig Koninkrijksverband. In 2018 bracht de AIV reeds het advies Fundamentele rechten in het Koninkrijk: eenheid in bescherming uit, over het ontbreken van medegelding van internationale mensenrechtenverdragen. In het advies over de veiligheid en rechtsorde in het Caribisch gebied betoogt de AIV dat nauwere samenwerking, betere benutting van de mogelijkheden van het Statuut en een meer strategische opstelling van het Koninkrijk in de bredere regio, kunnen bijdragen aan terugdringing van de veiligheidsrisico’s.

Eerste AIV Wellenstein-lezing

Frans Timmermans, eerste vicevoorzitter van de Europese Commissie, hield op
3 februari 2020 de eerste AIV Wellenstein-lezing met als titel De Europese Unie in een onzekere wereld. Met de jaarlijkse AIV Wellenstein-lezing wil de AIV, in de voetsporen van voormalig AIV-erelid dr. E. Wellenstein, actuele Europese en internationale vraagstukken agenderen, constructieve oplossingen verkennen en het politieke en maatschappelijke debat stimuleren. Frans Timmermans, die Wellenstein bij leven goed heeft gekend, hield een gloedvol en interessant betoog over de toekomst van Europa. 

Afscheid prof. dr. M.C. van Reisen en prof. ir. J.J.C. Voorhoeve

De AIV heeft in december afscheid genomen van deze twee zeer gewaardeerde raadsleden die beiden hun sporen hebben verdiend in de AIV. Als respectievelijk voorzitter van de Commissie Ontwikkelingssamenwerking en voorzitter van de Commissie Vrede en Veiligheid hebben zij leiding gegeven aan talrijke adviestrajecten. Als vicevoorzitter heeft Joris Voorhoeve tevens een belangrijke bijdrage geleverd aan de positionering van de AIV als onafhankelijke adviesraad.  

april 2021