Europa in de knel: de AIV-adviezen in 2019

Europa is in toenemende mate op zichzelf aangewezen. Dit is een van de belangrijkste trends uit het afgelopen jaar.

De rivaliteit tussen de VS en China is uitgegroeid tot dé dominante factor in de internationale verhoudingen. Op economisch, technologisch en veiligheidspolitiek terrein wordt China steeds machtiger. Het tamelijk onvoorspelbare buitenlandpolitieke optreden en de handelspolitiek van de huidige Amerikaanse president alsmede het verminderde politieke vertrouwen binnen het trans-Atlantisch bondgenootschap, dwingen de Europese Unie eigen keuzes te maken. Dat is een hele opgave omdat de EU enerzijds in beslag wordt genomen door de afwikkeling van de Brexit en anderzijds op een aantal belangrijke dossiers niet op één lijn zit en dus handelingsvermogen mist.
Tegelijkertijd verliest de zo belangrijke Frans-Duitse as aan vitaliteit omdat het einde van het ‘tijdperk-Merkel’ nadert en het vooralsnog onduidelijk is wie de nieuwe Duitse bondskanselier zal worden. Ook de steeds heftiger rivaliteit tussen de VS en China en Rusland als permanente 'ontregelaar' dwingen de EU zichzelf serieus te nemen.

AIV-adviezen

Belangrijk punt van zorg betreft de wapenbeheersing en de algehele verlamming van alle fora waar over dit thema zou moeten worden gesproken. De verstoorde verhouding tussen de VS en Rusland heeft ertoe geleid dat op dit vlak totale stagnatie dreigt met alle gevolgen van dien. Aan de vooravond van de Amerikaanse opzegging van het INF-verdrag, bracht de AIV op 31 januari 2019 het advies Kernwapens in een nieuwe geopolitieke werkelijkheid uit.
In dit advies wees de AIV op de dreiging van een nieuwe kernwapenwedloop door de technologische ontwikkelingen, het ontbreken van overleg tussen de kernwapenmogendheden en moderniseringsprogramma’s. Naar het oordeel van de AIV doet de Nederlandse regering er goed aan een voorstel voor te leggen aan de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties om een gezaghebbende internationale commissie – te vergelijken met de Brundtland-commissie – de weg te laten schetsen naar afspraken over beheersing van wapensoorten, aantallen en risico’s. Het maken van effectieve afspraken die een wapenwedloop in middellange afstandsraketten voorkomen, beschouwt de AIV als een bij uitstek Europees belang.

Europa stond ook centraal in het AIV-advies China en de strategische opdracht van Nederland in Europa. Naar het oordeel van de AIV dient Nederland de behartiging van zijn belangen vooral via de EU te laten lopen en zich aan te sluiten bij initiatieven van grote lidstaten. De VS oefenen druk uit op de Europese bondgenoten om in de twistpunten met China de Amerikaanse zijde te kiezen. Hoewel er uiteraard veel gemeenschappelijke belangen zijn, is het tegelijkertijd zaak dat Europa strategische ruimte zoekt daar waar belangen vanuit geografisch of economisch perspectief niet parallel lopen. Dit vraagt om zorgvuldige positiebepaling maar geen equidistantie tussen Washington en Beijing.
Naar het oordeel van de AIV dienen kwesties met betrekking tot China veel vaker geagendeerd te worden tijdens de Europese Raad. Verder is het hoog tijd voor een update van de Chinastrategie van de EU. De EU, mits eensgezind, beschikt indien nodig als financieel en handelspolitiek zwaargewicht over de nodige potentiële drukmiddelen ten aanzien van China zoals markttoegang, technologie, legitimiteit en diplomatiek en geopolitiek gewicht.

Op 2 juli 2019 overhandigde prof. dr. Ernst Hirsch Ballin het AIV-advies Duurzame ontwikkelingsdoelen en mensenrechten: een duurzaam verbond aan minister Kaag en aan de heer De Boer, voorzitter van VNO-NCW tijdens een symposium in samenwerking met VNO-NCW en MKB Nederland. De AIV beveelt de regering aan om het mensenrechtenbeleid en het beleid ter bevordering van duurzame ontwikkeling meer in samenhang te bezien en beter op elkaar af te stemmen, met het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties als onmisbare partners.

Met het oog op de VN-klimaattop in september, bracht de AIV op 17 juli 2019, op eigen initiatief, het briefadvies Internationaal Klimaatbeleid uit. De AIV riep de regering op om in New York de noodzaak van een gemeenschappelijke internationale aanpak te onderstrepen en om in samenwerking met de Europese partners met concrete voorstellen te komen op het gebied van financiering, de ontwikkeling van internationaal geldende standaarden en een hernieuwd commitment van de EU om de doelen van het Klimaatakkoord van Parijs te behalen.

Erelid Frans Andriessen

Op 22 maart 2019 is mr. F.H.J.J. (Frans) Andriessen overleden. Frans Andriessen is lange tijd voorzitter geweest van de Commissie Europese Integratie, was vicevoorzitter van de AIV en heeft korte tijd het voorzitterschap van de AIV waargenomen. De AIV heeft Frans Andriessen leren kennen als een buitengewoon aimabel, deskundig en betrokken voorzitter die veel heeft betekend voor de advisering over Europese aangelegenheden. Hij was erelid van de AIV.

Benoemingen in raad en commissies

De AIV heeft het afgelopen jaar afscheid genomen van prof. dr. J. (Joyeeta) Gupta, die als vicevoorzitter van de Commissie Ontwikkelingssamenwerking een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de werkzaamheden van en advisering door de commissie. Zij is per 1 juli 2019 opgevolgd door mr. J.N.M. (Koos) Richelle.
Er is in het afgelopen jaar eveneens afscheid genomen van een groot aantal leden van de permanente commissies. De AIV dankt hen zeer voor hun gewaardeerde inbreng in de afgelopen jaren. Bij de Commissie Europese Integratie, Commissie Mensenrechten, Commissie Ontwikkelingssamenwerking en de Commissie Vrede en Veiligheid zijn in totaal 26 nieuwe leden aangetreden waardoor de commissies zijn versterkt met deskundigheid uit het bedrijfsleven, de universitaire wereld en kennisinstellingen.

In 2019 is een externe sollicitatieprocedure ingevoerd. Om meer bekendheid te geven aan vacatures bij de AIV en zo meer potentiële kandidaten te bereiken, is de AIV overgegaan tot de publicatie van vacatures in enkele landelijke dagbladen als aanvulling op de bestaande vacaturemelding in de Staatscourant en publicatie op de AIV-website.

Communicatie

De AIV heeft er het afgelopen jaar veel werk van gemaakt om ruimere bekendheid te geven aan de AIV-adviezen en het functioneren van de raad. Op communicatiegebied zijn in 2019 verschillende vernieuwingen doorgevoerd. De AIV heeft een nieuwe huisstijl en een nieuwe website op webadres adviesraadinternationalevraagstukken.nl.

februari 2020