De aanhoudende agressie van Rusland in de oorlog tegen Oekraïne heeft de discussie over de veiligheid van Oekraïne na een mogelijk bestandsakkoord urgenter gemaakt. In dit briefadvies onderzoekt de AIV welke Europese veiligheidsgaranties daarvoor nodig zijn. De AIV concludeert dat een duurzaam bestandsakkoord alleen kans van slagen heeft als het wordt ondersteund door concrete en afdwingbare veiligheidsgaranties. Omdat de veiligheid van Oekraïne direct raakt aan die van Europa, adviseert de AIV Nederland en andere Europese landen zich actief voor te bereiden op de instelling van een internationale garantiemacht en op de verdere versterking van de Oekraïense en Europese defensiecapaciteit.
Het briefadvies is ongevraagd opgesteld en bouwt voort op eerdere AIV-adviezen over de oorlog in Oekraïne.
Een duurzaam bestand vraagt om harde veiligheidsgaranties
Een bestandsakkoord kan de gevechten stoppen, maar voorkomt niet automatisch hernieuwde Russische agressie. Daarom adviseert de AIV veiligheidsgaranties voor Oekraïne juridisch en politiek stevig te verankeren. Daarbij moet duidelijk zijn wie verantwoordelijk is voor de uitvoering van de afspraken, hoe wordt gereageerd op schendingen en welke militaire middelen daarvoor beschikbaar zijn.
Een belangrijk onderdeel daarvan is een internationale garantiemacht. Volgens de AIV moet deze garantiemacht geen neutrale monitoringmissie zijn, maar een militaire aanwezigheid die kan bijdragen aan afschrikking en bescherming tegen gewapende aanvallen. Monitoring en verificatie van een bestandsakkoord dienen afzonderlijk te worden belegd, bijvoorbeeld bij de OVSE of een vergelijkbare organisatie.
Een leidende Europese rol
De AIV pleit voor een leidende Europese rol binnen een Coalition of the Willing. Deze coalitie moet de politieke en militaire aansturing van een internationale garantiemacht op zich nemen, in nauwe afstemming met de al aanwezige vertegenwoordiging van de NAVO in Oekraïne. De AIV wijst op collectieve zelfverdediging op verzoek van Oekraïne, op grond van artikel 51 van het VN-Handvest, als de juridische basis voor een dergelijke inzet. De garantiemacht moet kunnen opereren op basis van een helder mandaat, robuuste Rules of Engagement en een solide juridische grondslag. Voor de inrichting van een garantiemacht zijn een multidomeinbenadering, scenarioplanning voor escalatiebeheersing en heldere besluitvorming van belang.
Nederlandse bijdrage en democratische controle
Volgens de AIV moet Nederland zowel politiek als militair actief bijdragen aan de veiligheidsgaranties voor Oekraïne. Deelname aan een internationale garantiemacht vraagt om duidelijke politieke keuzes, transparante besluitvorming en structurele betrokkenheid van de Staten-Generaal.
De AIV benadrukt dat veiligheidsgaranties voor Oekraïne niet alleen een uiting van solidariteit zijn, maar ook een investering in de veiligheid van Nederland en Europa.
Oekraïense weerbaarheid en Europese defensie-industrie
Een internationale garantiemacht kan niet in de plaats komen van een sterke Oekraïense krijgsmacht. Daarom adviseert de AIV langdurige en voorspelbare steun aan Oekraïne te combineren met investeringen in de Europese defensie-industrie.
De AIV ziet Oekraïne daarbij niet alleen als ontvanger van steun, maar ook als strategische partner. De oorlog heeft veel kennis en innovatie opgeleverd op het gebied van militaire capaciteiten en defensie-industrie. Europese landen kunnen daarvan leren en tegelijkertijd samenwerken met Oekraïne op het gebied van productie, technologieontwikkeling en kennisuitwisseling.
Aanbevelingen
De AIV adviseert de regering:
- veiligheidsgaranties voor Oekraïne juridisch en politiek stevig te verankeren, inclusief een internationale garantiemacht;
- te kiezen voor een leidende Europese rol binnen een Coalition of the Willing, in nauwe afstemming met de NAVO;
- vanaf het begin te zorgen voor democratische controle en maatschappelijke legitimiteit van Nederlandse deelname;
- parallel te investeren in de Oekraïense krijgsmacht en de Europese defensie-industriële capaciteit;
- een nationale langetermijnstrategie voor defensie-industrie en innovatie te ontwikkelen, waarin Oekraïne als strategische partner wordt betrokken.
Presentatie advies
Op 2 juli presenteren AIV-voorzitter Bert Koenders en luitenant-generaal b.d. Jan Broeks het briefadvies aan de minister van Defensie tijdens een bijeenkomst van de Adviesraad Internationale Vraagstukken.